روزمرگی

[روز بیست و نهم اسفند ماه، چند سالی است که جز بوی عید برایم یادآور اتفاقی مهم در تاریخ معاصر ایران شده است. (به ویژه از شش هفت سال پیش که در دوران خوش دبیرستان فرهنگ (تأکید کنم که فرهنگ نمونه دولتی، نه غیرانتفاعی آقای حدادعادل)، نشست های بحث و تحلیل تاریخ سیاسی ایران را به همت دبیر فهیم تاریخمان، در «کارگاه اندیشه» برگزار می کردیم؛ کارگاهی که عمرش کفاف نداد و بساطش با تغییر دولت، برچیده شد و شنیدم سال پیش، آن دبیر نیز از آن مدرسه رانده شده است.)

بزرگی مرحوم دکتر مصدق و بیش تر کسانی که در جبهه ی ملی بوده اند و صادقانه و خالصانه، زندگی خویش را برای ایران و ایرانی وقف کرده اند ـ و البته مثل «هر انسان دیگری» در این مسیر، خالی از خطا هم نبوده اند ـ چیزی نیست که نیازی به قلم فرسایی و زیاده گویی جوانکی چون من داشته باشد. شاید هنوز هم دغدغه ی اصلی ما همان چیزی باشد که دکتر مصدق در سخنرانی تاریخی خود در مجلس در مخالفت با تبدیل سلطنت قاجاری به پهلوی و رضاشاه شدن رضا خان گفت: قدرت با مسؤولیت ملازمه دارد و آن کس که اختیار و قدرت دارد، باید به همان میزان در برابر نهادهای مستقل و بی طرف، پاسخگو باشد. اختیار و قدرت، بدون مسؤولیت و پاسخگویی  بر اساس معیارهای عینی ( و نه سنجه های درونی غیر قابل سنجش) و در مقابل نهادهای دموکراتیک رسمی (مجلس و دستگاه قضا) و غیر رسمی (مطبوعات و نهادهای مدنی) فسادآور است و ضامن های درونی و اخلاقی، بدون پشت گرمی به نهادهای ناظر بیرونی، ناکارامد است و بیش تر، ادعایی دهان پرکن و مردم فریب می نماید تا راهکاری برای تحدید و سر براه کردن قدرت و قدرتمندان.

شرح و تفصیل وقایع تاریخی مربوط به این دوره و نقدهای منصفانه ی عملکرد زنده یاد دکتر مصدق و جبهه ی ملی را هم می توان در کتاب های گوناگونی که در این باره نگاشته اند، جست (برای نمونه ر.ک: خواب آشفته ی نفت تألیف دکتر محمدعلی موحد، نشر کارنامه؛ مصدق و مبارزه ی قدرت در ایران تألیف دکتر محمدعلی همایون کاتوزیان، نشر مرکز)

با این حال، چند مصاحبه ی جالب و به نسبت متفاوت در این شماره ی مهرنامه (۲۰) در این باره منتشر شده است که دوستانم را به خواندن آن ها دعوت می کنم. از جمله، گفت و گو با دکتر حاتم قادری ـ که به گمان من یکی از دانشمندان و روشنفکران راستین حوزه ی علوم انسانی در ایران است ـ نکات جالبی درباره ی دکتر مصدق آورده است؛ نکاتی که تأکیدی است بر گرایش فردمحوری ما ایرانی ها و تشکل گریزی و اسطوره سازی های بی رحمانه و پرشورمان که معلوم نیست چقدر با شعور همراه باشد و گاه،آن که اول از پا در می آید، خود قهرمان است که نمی داند نقش اسطوره ای خود را ایفا کند یا آن چه را معقول و مصلحت می بیند، انجام دهد. ذهنیت جمعی ما گویی همیشه «منتظر» است؛ منتظر «یک نفر» که بی محابا به میدان بیاید و پدرانه همه ی ما را رستگار کند. انتظاراتی که هنوز هم داریم و هنوز هم بر مبنای آن، بسیاری را مورد هجمه قرار می دهیم . قهرمان باید اسطوره وار مبارزه کند، هرچند خود و تمام آن چه را که در پی آن هستیم، نابود کند و اگر چنین نکند، خودمان نابودش می کنیم.

 در عبارات دکتر قادری این تحلیل و رویکرد به نسبت متفاوت برایم جذاب بود و صدق و کذب داوری های تاریخی ایشان در مورد عملکرد مرحوم مصدق، در جای خود می توان  محل بحث باشد ـ گو این که خودم به چند قسمت آن نقد دارم. در اینجا به بخش هایی از این مصاحبه که به نظرم این چارچوب تحلیلی را بهتر نشان می دهد، اشاره می کنم: ]

ـ «به نظرم وقتی بخواهیم مصدق و جذابیت هایش را برای روشنفکران در نظر بگیریم، سه عامل عوامل مهمی هستند. یکی پیشینه ی خود مصدق است... دومی، کاراکتر مصدق است. از سن و سالش گرفته تا نوع حرف زدنش... سوم ... مصدق وارد یک نبرد ضد امپریالیستی شد...» (مهرنامه ۲۰ ـ ص ۶۲)

ـ «وقتی در تلقی مان از روشنفکر بخواهیم روی قسمت فکرش تأکید داشته باشیم این است که فکر آگاه داشته باشد، فضا را خوب سنجیده باشد و بتواند مطالعات مناسبی راجع به قضیه داشته باشد اما آن عده از روشنفکران که جذب مصدق می شوند، در این سه وجه بیش تر با رانه های درونی و عاطفی شان و حتی وضعیت نیمه آگاه شان با مصدق برخورده کرده و می کنند ... [این برخورد] به این خاطر است که روشنفکر هم بخشی از یک جامعه را تشکیل می دهد که در آن جامعه، یک پدر خوب، یک پدر شجاع، دلیر و مبارز اهمیت بسیار ویژه ای دارد... روشنفکر ما از یک خواست ملی و یک بیان ملی دفاع می کند ولی آن بیان و خواست ملی را مورد سنجش قرار نمی دهد.» (همانجا)

ـ «جامعه ی ما هنوز به جایی نرسیده که بتوانیم از رانه های عاطفی و نیمه آگاهمان که حالت سرکوب شده، تحقیر شده، مبارزه جو و حماسه و طلب دارند فاصله بگیریم و بعد بتوانیم آن ها را در معرض نگاه و بررسی و نقد قرار دهیم.» (ص ۶۳)

ـ «نسبت به شخصیتی نگاه انتقادی داریم که در جریان موافق ما نیست. دیگری و غیر است. یا پدر بدی است یا کسانی هستند که در حوزه ی مقابل ما قرار می گیرند، معمولاً نسبت به شخصیت های محبوب مان نگاه انتقادی نداریم.» (همانجا)

ـ «تیپ هایی مثل مصدق، به یک معنا اسیر اعتبار و شعارهای شان می شوند و می خواهند لبه ی تیز بر آوردن تمنیات کتمان شده یا تحقیر شده یا سرکوب شده ی یک ملت قرار گیرند...مشکل اساسی مصدق و بسیاری از افراد دیگر که ما با آن ها سر و کار داریم این است که عملاً ملت و آینده ی ملت و فرصت های ملت را گروگان این نوع تمنیات قرار می دهند... در مواجهه ی حماسی که مصدق با انگلستان سر نفت داشت یک زمان هایی فرصت های مناسب تری بود که در جایی بتوانند موقتاً هم که شده، غائله را خاتمه دهند، اما مصدق جرأت نکرد. ما مصدق را به عنوان قهرمان ملی در نظر می گیریم اما توجه نمی کنیم این قهرمان ملی یک زمان جرأت نمی کند در مقابل ملت بایستد و بگوید بیش از این نمی توانیم جلو رویم و خوب است که مصالحه کنیم.» (همانجا)

مهره شطرنج بوده اند؛

باهم

خصومتی نه و

سرگرم جنگ ها

* غنیمت پنجابی ـ [روزی که برف سرخ ببارد (گزیده ی اشعار سبک هندی)، پژوهش و گزینش شمس لنگرودی، تهران: نشر مرکز،1389]

چشم به راه که

می رود؛

یکی

چشم به راه که

می آید؛

یکی

چشم به

راه

که رفته است و نمی آید.

حس غریبی است؛ وقتی بعد از یکی دو سال دوری و ندیدن، آدم هایی را ببینی که روزگاری ـ نه خیلی دور ـ هر روزت بوده اند و حالا نگاهشان غریب ـ اگر نه غریبه ـ شده است.

حالا به هم که می رسیم سؤالمان این شده باشد که: «چه خبرا؟ چه می کنی؟... راستی چی می خوندی؟...» قصه ی عاشقی و این حرف ها نیست (که اگر بود، تراژیک تر می شد این نمایش) قصه ی «دوستی» است: با هم بودن هایی نه از سر پیشامد، نه از سر ناچاری، نه از سر...؛ که از سر خواستن، "دوست" دانستن و "دوست" داشتن.

جنس سؤال ها فرق کرده؛ حرف ها و داستان ها. نگاه هامان دیگر به هم اعتماد نمی کند که داستان ته دلمان را بگوییم. ریش می شود دلت وقتی لبخندی که تحویلت می دهد، از همان جنسی باشد که خودت از سر صبح به صد غریبه، قالب کرده ای... . اعتمادی نیست، گو این که دیگر فرصتی هم.

فرصتی نیست برای خو کردن و چشم دوختن و گذشتن از احوالپرسی های رسمی معمول. (یادتان هست؟ متنی بود در کتاب زبان دبیرستان که می گفت احوالپرسی پرسش و پاسخی است کلیشه ای که لازم نیست راست بگویید! و این طور ما در نظام آموزشی جامعه پذیر شدیم؛ و ظاهراً خوب هم پذیرفته ایم!) از این کافه که بیرون بزنیم دوباره گم می شویم لای این روزها. راستی بشمریم: چقدر "دوست" گم کرده ایم؟ به تعداد محل هایی که عوض کردیم؟ به تعداد نقش هامان؟

و بدتر از همه این که این فقط آن ها نیستند که این طور شده اند؛ به خودت که می آیی، نقش اول ـ لااقل در این پرده ـ خودت شده ای... .

غر زدن از دوست ها نیست این چند سطر. گلایه از رسم روزگار است. رسم دوری، رسم فراموشی، رسم فرق کردن. روزگار هم تند شده... این کافه هم دیگر آن کافه نیست... نکند جا بمانیم؟!

تنها

یادگارم ازت

با باد می رود:

خاطره ی عکسی

که هیچ وقت

به من ندادی